RSS

Cải cách Hiến pháp Việt Nam trong xu thế chuyển đổi

17 Th12

Một sự hiểu biết sâu sắc các hệ thống pháp luật nước ngoài cũng như những rào cản đối với việc hoà nhập của hệ thống pháp luật trong nước là chìa khoá để tổng kết và đổi mới pháp luật1. Như đánh giá của các nhà luật học so sánh người Đức Zweigert và Kötz, “các nhà lập pháp trên toàn thế giới đều đã chỉ ra rằng, bằng nhiều cách thức khác nhau, các đạo luật tốt không thể được làm ra mà không có sự trợ giúp của luật so sánh”2. Việc sửa đổi Hiến pháp của Việt Nam cũng phải được đặt trong bối cảnh so sánh với sự chuyển đổi hiến pháp của các nước khác trong khu vực. Những kinh nghiệm về thành công và thất bại sẽ giúp cho Việt Nam tìm ra được những bài học cho những cải cách hiến pháp phù hợp.

1. Những cải cách mạnh mẽ để giải quyết các rào cản truyền thống

Thái độ bi quan về quá trình du nhập pháp luật

Trong phong trào dân chủ và giành độc lập khỏi thuộc địa phương Tây sau chiến tranh thế giới thứ hai, nhiều hiến pháp đã được ban hành ở các quốc gia châu Á, như ở Nhật Bản (1947), Hàn Quốc (1948), Đài Loan (1946), Việt Nam (1946), Campuchia (1947), Malaysia (1957), Indonesia (1945), Miến Điện (1947), Philippines (1935), Brunei (1953) và Singapore (1963). Trong giai đoạn này, các tư tưởng tự do và dân chủ phương Tây đã du nhập vào phần lớn các quốc gia châu Á. Tuy nhiên, sự xuất hiện của chủ nghĩa hiến pháp đã bị chặn đứng bởi sự phát triển của nhiều chính phủ độc đoán do một vài cá nhân hoặc quân sự cai trị ở toàn bộ Đông Á trong những năm 1960. Hầu hết các quốc gia này không thể thực thi trên thực tế các nguyên tắc hiến định. Thậm chí ở các quốc gia ổn định và dân chủ như Nhật Bản, Malaysia, Singapore, thì các vấn đề liên quan đến mâu thuẫn dân tộc và sự phát triển kinh tế cũng đã dẫn đến sự thống trị tuyệt đối của một đảng chính trị và sự hạn chế nhiều nguyên tắc của chủ nghĩa hiến pháp. Tiếp theo trong một thời gian dài, lịch sử hiến pháp của nhiều quốc gia phương Đông bị thao túng bởi sự độc tôn của các chính phủ độc đoán: nền hành pháp mạnh và không thể kiểm soát; quyền lực cá nhân; sự can thiệp sâu của chính phủ vào các vấn đề kinh tế – xã hội; sự hạn chế các quyền cơ bản, tự do báo chí, chính trị đối lập, quyền độc lập tư pháp và sự ảnh hưởng mạnh mẽ của các lực lượng quân sự. Trên tổng số 47 quốc gia châu Á, chỉ có 7 quốc gia được cho là “tự do”, 16 quốc gia “tự do một phần” và 23 quốc gia “không tự do”3. Trong một thời gian dài, sự thiếu vắng các giá trị dân chủ, xã hội dân sự, hệ thống đảng phái chặt chẽ và sự tham chính của các lực lượng quân sự đã dẫn đến tình trạng tham nhũng, sự lạm dụng quyền lực và thiếu hiệu quả của các thể chế chính trị.

Nhiều học giả có cái nhìn bi quan về việc hiện thực hoá các tư tưởng hiến pháp ở châu Á. Theo Giuseppe De Vergottini, chủ nghĩa hiến pháp có ảnh hưởng yếu ớt ở châu Á. Có rất nhiều hiến pháp, nhưng ít ví dụ cho một nhà nước hợp hiến4. Họ viện dẫn những sự khác biệt cơ bản về văn hoá chính trị và pháp lý của các nước phương Đông để lý giải về những “thất bại” hoặc “khó khăn” trong việc du nhập các tư tưởng pháp luật phương Tây. Các nhà nghiên cứu pháp luật so sánh đặt vấn đề về các “giá trị châu Á” trong bối cảnh du nhập pháp luật ở các quốc gia này. Từ nhiều năm nay, vấn đề về sự bất hợp giữa các quyền con người và các giá trị châu Á đã rất được quan tâm nghiên cứu. Theo nhiều học giả bản địa, truyền thống châu Á không phù hợp với khái niệm phương Tây về quyền con người dựa trên nền tảng của chủ nghĩa cá nhân. Theo truyền thống này, các cá nhân bị đặt dưới cộng đồng và trách nhiệm tập thể thì cao hơn các quyền cá nhân. Trong trật tự này, các nghĩa vụ mang tính cộng đồng như nghĩa vụ đối với làng xã, quốc gia được đặt lên trên các quyền chính trị và dân sự. Các tư tưởng phương Tây về quyền con người, dân chủ, nhà nước pháp quyền không phù hợp và bị cản trở bởi các “giá trị châu Á”: Sự đề cao lợi ích tập thể của cộng đồng và xã hội; tôn trọng người già, trật tự, ổn định, gia đình, cộng đồng và quốc gia; đề cao giá trị của lao động nặng nhọc; đặt lợi ích gia đình trên những mong muốn cá nhân; lợi ích lâu dài trên lợi ích trước mắt. Nhiều phân tích đã chỉ ra những ảnh hưởng của các tín ngưỡng, tôn giáo đặc trưng của châu Á như Nho giáo, đạo Phật và đạo Hindu5.

 Tuy vậy, trong giai đoạn chuyển đổi dân chủ, các nỗ lực gieo trồng những mầm mống dân chủ phương Tây đã bắt đầu đơm hoa kết trái. Châu Á được biết đến với sự chuyển đổi từ các chế độ độc tài hoặc bán dân chủ sang các chế độ dân chủ hoặc từ các nền dân chủ mới nổi sang các nền dân chủ vững chắc.

Thái độ lạc quan về quá trình chuyển đổi hiến pháp

Có nhiều học giả lại có cái nhìn lạc quan về quá trình chuyển đổi hiến pháp ở châu Á bằng việc chỉ ra những cải cách hiến pháp thành công ở một số quốc gia như Hàn Quốc và Thái Lan. Bằng những phương thức khác nhau, các quốc gia này đã cải tổ hiến pháp mạnh mẽ bằng việc tiếp nhận các tư tưởng nền tảng về một chính phủ cân bằng lợi ích, dân chủ và nhà nước pháp quyền nhằm giải quyết các vấn đề chính trị và kinh tế.

Ở Thái Lan, sự bất ổn chính trị cùng với sự thay đổi hiến pháp nhiều lần trong lịch sử thể hiện bản chất của một chế độ chính trị bị thao túng bởi lực lượng quân sự. So với các Hiến pháp trước đó, Hiến pháp 19976 của Thái Lan thể hiện sự thay đổi mang tính cách mạng, bởi vì nó phản ánh cuộc đấu tranh lâu dài của người dân Thái nhằm giành lấy dân chủ, bảo vệ các quyền cá nhân, xoá bỏ ảnh hưởng của quân sự và chống tham nhũng. Tương tự, Hiến pháp 1987 của Hàn Quốc ra đời trong bối cảnh của những thay đổi về tương quan lực lượng giữa các đảng phái phản ánh sự phản kháng của nhân dân đối với chính phủ quân sự và độc tài. Những sửa đổi hiến pháp đó thể hiện sự cam kết về việc thiết lập nhà nước pháp quyền và xã hội dân chủ. Các bản hiến pháp mới này được ban hành trong điều kiện dân chủ và cởi mở. Các đảng phái chính trị sẵn sàng ngồi với nhau để thảo luận về tương lai của một nền chính trị mới. Nhân dân được quyền tham gia tích cực vào việc bàn luận và lựa chọn một bản hiến pháp cho họ. Quyền lập hiến của người dân được khôi phục. Xuất phát từ những lý do này, nhiều học giả đã thừa nhận sự ra đời của chủ nghĩa hợp hiến mới ở châu Á từ cuối những năm 80 bằng việc tuyên bố và bảo vệ chủ quyền nhân dân.

Trong việc tìm kiếm các giải pháp để giải quyết những vấn đề cố hữu về chính trị và văn hoá tồn tại từ lâu trong lịch sử, các quốc gia này lựa chọn việc thiết lập hệ thống các cơ quan kiểm soát quyền lực độc lập (toà án hiến pháp, toà hành chính, hội đồng chống tham nhũng, hội đồng bảo vệ quyền con người, thanh tra nghị viện). Trong các thiết chế đó, toà án hiến pháp là một trong những cải cách hiến pháp quan trọng nhất của các quốc gia này. Các toà hiến pháp đã đóng vai trò rất lớn trong việc kiểm soát chính quyền và bảo vệ các quyền cơ bản của công dân. Việc thiết lập các cơ quan kiểm soát quyền lực độc lập với quyền lực rộng rãi cho phép các cơ quan này có đủ khả năng cắt bỏ những ung nhọt nguy hiểm của thể chế chính trị mà nhiều người cho rằng không thể chữa trị được.

Những cải cách mạnh mẽ trên đây đã đem lại hiệu quả. Châu Á bắt đầu chuyển đổi từ các chế độ độc đoán và bán dân chủ sang các chế độ dân chủ ở một số quốc gia. Điều này dẫn đến hai nhận xét quan trọng: một là, chỉ những thay đổi lớn về chính trị mới giúp cho các quốc gia này giải quyết nhanh chóng các vấn đề cố hữu tồn tại trong lịch sử và văn hoá chính – pháp luật; hai là, những thành công này cho thấy rõ ràng một thực tế rằng các nước châu Á có thể áp dụng thành công các tư tưởng chính trị – pháp luật của phương Tây.

2. Đổi mới ở Việt Nam – những rào cản và triển vọng

Đổi mới chính trị – pháp luật để giải quyết khủng hoảng

Việt Nam, giống như các nước xã hội chủ nghĩa (XHCN), đã phải đối mặt với cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị trong những năm đầu của thập niên 80. Tuy nhiên, khác với các nước XHCN khác, thay vì thay đổi hoàn toàn chế độ kinh tế và chính trị XHCN theo mô hình tư bản chủ nghĩa, Việt Nam đã tìm cách thoát khỏi khủng hoảng bằng những thay đổi mạnh mẽ về kinh tế và chậm chắc về chính trị. Những đổi mới đặc biệt quan trọng này được khởi xướng tại Đại hội Đảng VI (1986) và được thể chế hoá chính thức trong Hiến pháp 1992. Công cuộc đổi mới đã đem lại những thành tựu quan trọng trong nhận thức cũng như thực tiễn chính trị – pháp lý.

Từ Đổi mới, Việt Nam đã xác định đặt cải cách pháp luật làm trung tâm của những cải cách kinh tế và chính trị. Trên phương diện kinh tế, pháp luật được coi là bệ đỡ cho sự phát triển kinh tế thị trường, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hoá về kinh tế. Những cải cách về pháp luật cũng được coi là những biểu hiện quan trọng nhất của những đổi mới chính trị, vì những nền tảng chính trị dân chủ phải đặt dưới sự điều chỉnh của pháp quyền. Thúc đẩy bởi quá trình toàn cầu hoá và hội nhập, Việt Nam đã thừa nhận và áp dụng lý thuyết pháp luật và dân chủ phương Tây, trong đó có các tư tưởng của chủ nghĩa hiến pháp hiện đại, nhằm mục đích tìm ra những kinh nghiệm mới cho đất nước. Trong trào lưu xây dựng nhà nước pháp quyền, Việt Nam đã ghi nhận vai trò các thể chế hiến pháp như tài phán hành chính, cơ chế phân công, phân nhiệm và kiểm soát trong tổ chức quyền lực nhà nước. Vấn đề bảo hiến đã và đang được thảo luận rất mạnh mẽ ở Việt Nam nhằm mục đích thiết lập một mô hình tài phán hiến pháp trong tương lai không xa. Phong trào cải cách hiến pháp được thúc đẩy bởi những yêu cầu của nền kinh tế thị trường và toàn cầu hóa.

Cải cách hiến pháp theo phương châm chậm chắc

Việt Nam thực hiện cải cách chính trị theo phương châm chậm chắc khi duy trì các nguyên tắc nền tảng của thể chế chính trị XHCN. Trên cơ sở chính sách đổi mới của Đảng, Hiến pháp 1992 chủ yếu có những thay đổi về kinh tế trong khi vẫn tiếp tục duy trì chính quyền theo mô hình XHCN7.

Đổi mới sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước

Đảng là “lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội”, nhưng “mọi tổ chức của Đảng hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật” (Điều 4 Hiến pháp). Mặc dù chưa có một đạo luật riêng quy định về sự lãnh đạo của Đảng, nhiều văn bản của Đảng (Điều lệ và các Nghị quyết của Đảng) cũng như các văn bản pháp luật của Nhà nước có những quy định ở những mức độ khác nhau về vấn đề này. Phù hợp Hiến pháp, các quy định này khẳng định rằng, Đảng hoạt động trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp luật. Đảng ban hành các chính sách phù hợp với các quy định của Hiến pháp và pháp luật. Nếu Đảng có chủ trương, chính sách mà chưa phù hợp với Hiến pháp và pháp luật, thì Đảng đề nghị những sửa đổi Hiến pháp để hiện thực hoá các chủ trương, chính sách đó. Các đề nghị của Đảng thể hiện trong các Nghị quyết được các cơ quan nhà nước đảm bảo thi hành.

 Trong một số trường hợp, vấn đề đảm bảo tính tối cao của Hiến pháp được đặt ra. Một số ý kiến đặt vấn đề về tính hợp hiến của Chính sách cải cách ruộng đất (theo đó, Luật Cải cách ruộng đất được ban hành năm 1953) so với quy định tại Điều 12 Hiến pháp 1946 – “Quyền tư hữu tài sản của công dân được đảm bảo”; tính hợp hiến của việc ban hành Hiến pháp năm 1959 so với quy định tại Điều 70 Hiến pháp 1946 về việc “phải đưa ra toàn dân phúc quyết” các sửa đổi Hiến pháp; về tính hợp hiến của Chính sách đổi mới năm 1986 (theo đó, các văn bản pháp luật được ban hành8) với quy định về hai hình thức sở hữu duy nhất của Hiến pháp 19809. Có tác giả cho rằng “những văn bản pháp luật này thể chế hóa đường lối đổi mới của Đảng, có vai trò và tác dụng to lớn trong việc chuyển đổi cơ chế, khai thác và phát huy mọi tiềm năng để phát triển kinh tế của đất nước. Tác dụng và hiệu quả của những văn bản pháp luật này là không thể phủ nhận. Nhưng sẽ là hợp hiến và tốt hơn nếu trước khi ban hành những văn bản pháp luật “có lợi cho dân, cho nước” này, chúng ta cần phải sửa đổi, bãi bỏ các quy định lỗi thời, lạc hậu của Hiến pháp”10.

Vấn đề đổi mới sự lãnh đạo của Đảng được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền. Cần phải có sự phân biệt rành mạch giữa “lãnh đạo của Đảng” và “quản lý của Nhà nước”. Đổi mới về mối quan hệ giữa Đảng và Nhà nước là nhiệm vụ cơ bản của công cuộc đổi mới11.

Từ tập quyền sang phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực

Theo học thuyết Mác-Lênin, việc tổ chức quyền lực nhà nước không dựa theo nguyên tắc phân quyền, bởi nguyên tắc này mang bản chất của nhà nước tư sản, trong đó quyền lực được phân chia nhằm phục vụ lợi ích của giai cấp tư sản. Thay vào đó, nguyên tắc tập quyền XHCN được áp dụng với nội dung bảo đảm quyền lực nhà nước tập trung vào Quốc hội. Ở Việt Nam, đặc biệt là trước đổi mới, nhiều học giả phê phán mạnh mẽ việc áp dụng học thuyết phân quyền bằng việc công nhận nguyên tắc tập quyền XHCN, trong đó Quốc hội – cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất – thực hiện quyền lực tập trung bằng việc thành lập, phân công và giám sát các cơ quan nhà nước khác. Vị trí tối cao của Quốc hội dẫn đến sự phụ thuộc tất cả các cơ quan nhà nước vào Quốc hội. Những đặc điểm này được thể hiện rõ nhất trong các Hiến pháp 1959 và 1980. Những hạn chế của Hiến pháp 1980 đã được cải cách trong Hiến pháp 1992 nhằm đáp ứng yêu cầu của thời kỳ đổi mới.

Từ cuối những năm 1990, tư tưởng về nhà nước pháp quyền được du nhập và có những ảnh hưởng ngày càng mạnh mẽ ở Việt Nam. Nhiều nguyên tắc phổ biến của Nhà nước pháp quyền, trong đó có tư tưởng phân quyền đã được thảo luận sôi nổi và thể hiện trong Hiến pháp 1992: “Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam là Nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân… Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp” (Điều 2). Tuyên bố về việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN trên cơ sở đảm bảo “sự phân công và phối hợp” quyền lực một mặt thể hiện sự đổi mới trong tư duy tổ chức quyền lực nhà nước, mặc khác thể hiện sự duy trì tính XHCN của Nhà nước bằng đặc tính “thống nhất” của quyền lực nhà nước.

Tính “thống nhất” của quyền lực nhà nước là một đặc trưng cơ bản của Nhà nước, dù Nhà nước đó tổ chức theo học thuyết phân quyền hay tập quyền. Phân quyền hay tập quyền – cách thức tổ chức quyền lực – không nhằm đảm bảo tính thống nhất của quyền lực nhà nước – bản chất quyền lực, mà nhằm đảm bảo quyền lực nhà nước có thuộc về nhân dân hay không (dân chủ). Phân công và phối hợp quyền lực hợp lý có mục đích chống lại sự lạm dụng quyền lực nhà nước dẫn đến xâm hại đến các quyền cơ bản của con người và bảo đảm tính hiệu quả trong hoạt động nhà nước. Việc ghi nhận đặc tính “thống nhất” quyền lực có thể dẫn đến cách hiểu không rõ ràng về cách thức tổ chức quyền lực nhà nước ta. Cách hiểu về sự “thống nhất” quyền lực thuộc về nhân dân không hợp lý, bởi đó là bản chất quyền lực nhà nước ta (đã được quy định tại Điều 2 Hiến pháp12), khác với cách thức tổ chức quyền lực – sự phân công và phối hợp. Quan niệm quyền lực nhà nước “thống nhất” thuộc về Quốc hội càng không có giá trị, bởi đó là quan điểm cũ, có nhiều hạn chế và không thể được đặt cùng với nguyên tắc phân công và phối hợp quyền lực.

Mặc dù Hiến pháp quy định về sự phân công và phối hợp trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp, nhưng việc tổ chức quyền lực nhà nước còn bị ảnh hưởng nhiều bởi nguyên tắc tập quyền XHCN. Quan niệm Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất có thể dẫn đến một số hệ quả: Ảnh hưởng đến sự phụ thuộc của các cơ quan nhà nước khác, kể cả các cơ quan tư pháp; khó thiết lập quyền tài phán hiến pháp đối về hành vi trái hiến pháp của các đạo luật của Quốc hội; Quốc hội thực hiện chức năng có tính hành pháp (quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước) và tư pháp (Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Uỷ ban Tư pháp có quyền yêu cầu, kiến nghị đề nghị xem xét lại quyết định của Hội đồng thẩm phán Toà án nhân dân tối cao – Khoản 1, Điều 239, Luật Tố tụng hành chính). Có ý kiến băn khoăn về tính hình thức của Quốc hội ngày nay và sự “chuyển giao” quyền của Quốc hội cho các cơ quan nhà nước khác có thể làm cho Quốc hội càng trở nên ít thực quyền và tăng quyền hạn cho những cơ quan vốn đã rất nhiều quyền lực (như Thủ tướng)13. Tuy nhiên, sự phân công quyền lực càng rõ ràng thì càng nâng cao hiệu quả hoạt động của từng cơ quan, và quan trọng hơn là nâng cao tính chịu trách nhiệm của các cơ quan đó. Quyền giám sát của Quốc hội đối với ngành tư pháp cũng phải được đổi mới theo hướng không can thiệp vào hoạt động xét xử, mà chỉ giám sát các hành vi vi phạm nghiêm trọng của thẩm phán (thủ tục điều tra của Quốc hội đối với hành vi sai trái của thẩm phán)14. Trong các thiết chế quyền lực, thể chế tư pháp cần phải được bảo đảm độc lập để nâng cao sự độc lập của thẩm phán và hội thẩm trong hoạt động xét xử. Tuy nhiên, có những rào cản về thể chế đối với sự độc lập của Toà án đã dẫn đến sự thiếu độc lập của các thẩm phán trong xét xử ở Việt Nam15.

 Việc tổ chức quyền lực nhà nước đang được đổi mới theo hướng có sự “kiểm soát” giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp (Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI). Đây là định hướng đặc biệt quan trọng, vì nguyên tắc “kiểm soát” quyền lực chưa từng là một đặc trưng của Nhà nước ta. Nguyên tắc tập quyền XHCN và thực tiễn chính trị đã tạo rào cản rất nhiều cho việc thiết lập những thiết chế kiểm soát quyền lực. Toà hành chính là một ví dụ. Phải đợi đến năm 1996, ta mới có Toà hành chính và phải mất nhiều thời gian nữa cho thiết chế này hoạt động như mong đợi.

Xu thế cải cách hiến pháp mạnh mẽ ở các nước đang chuyển đổi thể hiện rõ nhất ở việc thiết lập các cơ quan kiểm soát quyền lực độc lập (toà hiến pháp, toà hành chính, hội đồng (uỷ ban) phòng chống tham nhũng, hội đồng (uỷ ban) bảo vệ các quyền con người, cơ quan giám sát của Nghị viện…). Những cơ quan này có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phòng, chống các hành vi lạm dụng quyền lực (tham nhũng, vi phạm các quyền con người). Trong khi Đảng xác định tham nhũng là một trong những tệ nạn nghiêm trọng của quốc gia và việc bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của người dân, thì việc thiết lập các thiết chế kiểm soát quyền lực độc lập sẽ là những giải pháp hiệu quả nhất.

Nâng cao hiệu lực thi hành của Hiến pháp

Hiến pháp là đạo luật có giá trị pháp lý cao nhất. Tính tối cao đó được đảm bảo bằng hai cách thức: quy trình sửa đổi hiến pháp đặc biệt và sự hiện diện của tài phán hiến pháp.

Thứ nhất, quy trình sửa đổi hiến pháp phức tạp, khó khăn hơn nhiều so với các đạo luật thường, bởi vì quyền lập hiến (chủ quyền nhân dân – quyền nguyên thuỷ) là cơ sở cho quyền lập pháp (quyền của Nghị viện – quyền phái sinh). Tuy nhiên, các nhà soạn thảo Hiến pháp Việt Nam không có sự phân biệt đáng kể giữa hai quyền này. Quốc hội vừa là cơ quan lập pháp, vừa là cơ quan lập hiến. Chỉ Quốc hội có quyền lập hiến, và việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp được quyết định thông qua một thủ tục đơn giản: ít nhất là hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành. Việc sửa đổi Hiến pháp không cần phải đưa ra trưng cầu dân ý – một thủ tục sửa đổi bắt buộc theo quy định của nhiều Hiến pháp trên thế giới16. Ngoài việc quy định trưng cầu dân ý, Hiến pháp nhiều nước quy định các quy trình sửa đổi Hiến pháp rất ngặt nghèo (Quốc hội lập hiến; Giới hạn quyền trình dự án sửa đổi Hiến pháp; Số phiếu đa số tuyệt đối về việc thông qua những sửa đổi Hiến pháp) nhằm mục đích giới hạn quyền lực của các Chính phủ được lập ra sau đó. Những thủ tục sửa đổi phức tạp (Hiến pháp cương tính) làm cho Hiến pháp có đời sống lâu dài hơn – một tiêu chí đánh giá sự thành công của Hiến pháp17. Trong khi đó, từ bản Hiến pháp đầu tiên năm 1946, Việt Nam đã có tới tổng cộng 4 Hiến pháp và một lần sửa đổi bổ sung.

Theo xu hướng của các nước dân chủ chuyển đổi, nhiều nước mở rộng sự tham gia của nhân dân trong việc sửa đổi Hiến pháp18. Sự tham gia tích cực của nhân dân bảo đảm rằng Hiến pháp là của nhân dân. Ngoài ra, thông qua việc tham gia, người dân có những hiểu biết về Hiến pháp và những thiết chế Hiến pháp, từ đó họ có thể sử dụng Hiến pháp để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ (giá trị áp dụng trực tiếp). Ở Việt Nam, nhân dân có rất ít kiến thức về Hiến pháp, bởi họ ít được thực sự tham gia vào quá trình làm Hiến pháp, sửa đổi Hiến pháp.

Thứ hai, sự vắng bóng của quyền tài phán hiến pháp làm cho hiệu lực tối cao của Hiến pháp không được bảo đảm. Hiến pháp thứ 3 của Việt Nam (1980)19 lần đầu tiên tuyên bố về tính tối cao của Hiến pháp, trong khi không có Hiến pháp nào thiết lập cơ chế tài phán hiến pháp – bảo vệ Hiến pháp bằng một quy trình tư pháp. Trong khi Hiến pháp là đạo luật có giá trị pháp lý cao nhất, Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Tính tối cao của Hiến pháp yêu cầu sự tuân thủ của toàn bộ hệ thống các văn bản pháp luật, trong đó có các văn bản pháp luật của Quốc hội. Tuy nhiên, tính tối cao của Quốc hội lại dẫn đến sự phụ thuộc của tất cả các cơ quan nhà nước khác, kể cả các Toà án vào cơ quan này. Do vậy, rất khó để thiết lập quyền tài phán hiến pháp để xem xét tính hợp hiến các đạo luật của Quốc hội. Chừng nào còn quan niệm về tính tối cao của Quốc hội thì chừng đó khó có thể xây dựng một cơ chế bảo vệ hiến pháp hiệu quả.

Việc quan niệm Hiến pháp là một cương lĩnh chính trị hơn là một đạo luật có giá trị trực tiếp cũng là rào cản cho việc có một toà hiến pháp ở Việt Nam. Hiến pháp thường có những quy định trong đó có đoạn “…theo quy định của pháp luật”. Do vậy, không thể áp dụng Hiến pháp mà phải đợi đến khi có các văn bản cụ thể hoá. Nếu không có luật cụ thể hoá, thì nhiều quyền hiến định khó được áp dụng (quyền trưng cầu dân ý – Điều 53; quyền dự do ngôn luận, có quyền được thông tin; có quyền hội họp, lập hội và biểu tình – Điều 69). Những quy định kiểu như vậy cũng có thể dẫn đến một hệ quả là các quy định dưới Hiến pháp có thể giới hạn các quyền hiến định. Theo nghĩa này, Hiến pháp có giá trị thấp hơn các văn bản pháp luật dưới Hiến pháp.

Từ những phân tích trên đây, chúng tôi thấy rằng, Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi chính trị. Dẫu biết rằng những “giá trị và công cụ điều chỉnh” cũ của xã hội đã thay đổi và phải được thay thế bởi các giá trị mới trên cơ sở nền tảng của “nhà nước pháp quyền”20, “những nguyên tắc mang tính phổ quát toàn nhân loại” của các “bản hiến pháp tiến bộ”21 phải được xem xét trong quá trình sửa đổi Hiến pháp Việt Nam, nhưng điều quan trọng là những thay đổi đó ở mức độ nào.

        So với những cải cách của các quốc gia trong khu vực, những cải cách của Việt Nam còn chậm và ít hơn nhiều. Kinh nghiệm cho thấy, những cải cách hiến pháp mạnh mẽ đã đem lại những thành công. Với quá trình hội nhập và toàn cầu hoá, Việt Nam đang có nhiều thuận lợi để chia sẻ và học hỏi kinh nghiệm của các nước khác. Vấn đề quan trọng nhất vẫn là những thay đổi từ chính công cuộc cải cách nội tại và tất cả mọi vấn đề cần phải được đưa ra trao đổi cởi mở để có một giải pháp tối ưu nhất.

(1) Marie-Claire Ponthoreau, “L’argument de droit comparé” et les processus d’hybridation des droits. Les réformes en droit administratif francais”, in L’argument de droit comparé en droit administatif francais, sous la direction de Melleray Fabrice, Bruxelles, Brulant, 2007, tr. 28.

(2) K. Zweigert, H. Kötz, An introduction to Comparative Law, (trad. A. Weir) Oxford University Presses, Oxford, 3e ed, 1995, tr. 237.

(3) Xếp hạng của Freedom House dựa theo các tiêu chí về các quyền chính trị, tự do dân sự, các quy trình bầu cử, đa nguyên chính trị, sự tham gia chính trị, hình thức chính thể, quyền tự do ngôn luận, tôn giáo, hội họp và nhà nước pháp quyền.

(4) Giuseppe De Vergottini, “Asian Constitutionalism: The limits of the western model”, in Tania Groppi, Valeria Piergigli, Angelo Rinella, Asian Constitutionalism in Transition. A comparative Perspective, Milano, Giuffre, 2008, tr. 378.

(5) Tania Groppi, “Does Asia exist?”, in Tania Groppi, Valeria Piergigli, Angelo Rinella, Asian Constitutionalism in Transition. A comparative Perspective, Milano, Giuffre, 2008, tr. 6-7.

(6) Hiến pháp 1997 đã bị thay thế bởi Hiến pháp năm 2007 (thông qua đảo chính).

(7) Bùi Ngọc Sơn, Xác lập lại một quan niệm vững chắc về hiến pháp,

       http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/2011-10-03-xac-lap-lai-mot-quan-niem-vung-chac-ve-hien-phap.

(8) Nghị định số 27-HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) ngày 9/3/1988 “Về kinh tế cá thể, kinh tế tư doanh sản xuất công nghiệp, dịch vụ công nghiệp, xây dựng, vận tải”; Luật Đầu tư nước ngoài được Quốc hội thông qua ngày 29/12/1987; Luật Công ty, Luật Doanh nghiệp tư nhân được Quốc hội thông qua ngày 21/12/1990

(9) Hội thảo quốc tế về bảo hiến, do Văn phòng Quốc hội tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh, ngày 12, 13/3/2009.

(10) TS. Trương Đắc Linh, Bàn về tài phán hiến pháp và thẩm quyền của cơ quan tài phán hiến pháp ở Việt Nam, Tạp chí Khoa học pháp lý, số 3 (40)/2007.

(11) TS. Đặng Đình Tân, Thể chế Đảng cầm quyền – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006.

(12) Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và tầng lớp trí thức.

(13) Trong một thể chế lãnh đạo của Đảng, quyền lực tập trung vào hành pháp (Thủ tướng và Chính phủ). Quốc hội chỉ thông qua những gì hành pháp đệ trình. Đó cũng là đặc điểm của các chính thể đại nghị khác. Để nâng cao được quyền lực của Quốc hội, một trong những giải pháp quan trọng nhất là tăng tính chuyên nghiệp của các đại biểu để tiến tới việc Quốc hội chuyên nghiệp và làm việc thường xuyên.

(14) Xem TS. Đặng Minh Tuấn, Cải cách tư pháp đáp ứng các yêu cầu của Nhà nước pháp quyền: Phân tích từ kinh nghiệm thế giới và thực tiễn ở Việt Nam, Hội thảo Đánh giá nhu cầu, xác định phạm vi, nội dung sửa đổi Hiến pháp năm 1992, do Viện Nghiên cứu Lập pháp tổ chức, Ba Vì ngày 5-6/11.

(15) Xem TS. Đặng Minh Tuấn, tlđd.

(16) Chỉ duy nhất Hiến pháp 1946 quy định bắt buộc về việc phúc quyết toàn dân đối với các sửa đổi Hiến pháp (Điều 70).

(17) Xem TS. Đặng Minh Tuấn, Một số vấn đề lý luận về việc xây dựng tiêu chí và phương pháp tổng kết việc thi hành Hiến pháp, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, Số 19(204) / Tháng 10/2011, tr. 11-15.

(18) Như trên.

(19) Không tính hai bản Hiến pháp của Chính quyền miền Nam Việt Nam (1956 và 1967).

(20) Võ Trí Hảo, Sửa hiến pháp: Cởi nút thắt cho cải cách, http://wwwz.vietnamnet.vn/vn/chinh-tri/39989/coi-nut-that-cho-cai-cach.html.

(21) GS.TSKH. Phan Xuân Sơn, Bản hiến pháp xứng tầm vóc dân tộc, http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/2011-09-30-ban-hien-phap-xung-tam-voc-dan-toc.

TS. Đặng Minh Tuấn – Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội.
Advertisements
 

Nhãn: ,

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: